Αριστεία & Καινοτομία στην Εκπαίδευση 2010-2011

                    Έντυπο Ανάπτυξης Περιεχομένου Καινοτόμου Δράσης

1 – Γράψτε μία περίληψη της καινοτόμου δράσης (μέχρι 1 σελίδα).

                            «ΜΙΑ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΣΥΝΔΕΣΗΣ

ΤΟΥ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΩΝ

ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΜΕ  ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΣΕ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥΣ / ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ»

Η ανάγκη να διδαχθεί η Αρχαιότητα, αλλά και κάθε άλλη ιστορική περίοδος, συνολικότερα και αποτελεσματικότερα (και όχι αποσπασματικά,  μόνο μέσα από κείμενα) μας οδήγησε στο  να σχεδιάσουμε ένα σύνολο εκπαιδευτικών προγραμμάτων σε αρχαιολογικούς /ιστορικούς χώρους και μουσεία αξιοποιώντας τα υλικά κατάλοιπα και την τέχνη στη γνώση κάθε περιόδου.

Τα προγράμματα αυτά αποτελούν οργανωμένο σύνολο που παρακολουθεί  το Αναλυτικό Πρόγραμμα των φιλολογικών μαθημάτων  και κυρίως το μάθημα  της ιστορίας που υποβάλλει την έννοια της χρονικής ακολουθίας.  Παράλληλα αξιοποιούνται διαθεματικά και άλλα μαθήματα, όπως θρησκευτικά, καλλιτεχνικά, τεχνολογία, πληροφορική κλπ. Τα προγράμματα   καλύπτουν ολόκληρο τον τριετή κύκλο του Γυμνασίου και απευθύνονται στο σύνολο των μαθητών του σχολείου. Αντιστοιχούν  τρία σε κάθε  τάξη, ένα σε κάθε τρίμηνο, για λόγους ισορροπίας και οικονομίας του σχολικού χρόνου (συνολικά εννέα  προγράμματα για όλο το Γυμνάσιο).

Κάθε εκπαιδευτικό πρόγραμμα έχει επιλεγεί και σχεδιαστεί με βάση τις διδακτικές ανάγκες  και με στόχο να αποτελέσουν όλα μαζί ένα  σύνολο το οποίο θα καλύπτει τις βασικές ιστορικές περιόδους. Αναπτύσσεται σε τρία στάδια: α) της προετοιμασίας στην τάξη κατά τη διδασκαλία της σχετικής  ενότητας, β)  της επίσκεψης στο χώρο με τη χρήση εκπαιδευτικού υλικού και την καθοδήγηση του διδάσκοντος σε μικρές ομάδες /σχολικά τμήματα και γ) της εμπέδωσης με συζήτηση, φύλλα εργασίας και παρουσίαση με λόγο ή εικόνες στην τάξη. Μεγάλη υποστήριξη στην ανάπτυξη των προγραμμάτων προσφέρει ο ιστότοπος που δημιουργήσαμε  στο πλαίσιο της παραπάνω προσπάθειας  http://www.hippodamos.edu.gr 

  Παράλληλα με τους γνωστικούς στόχους για τη συμπλήρωση της αρχαιογνωσίας και τη δημιουργία αισθητικής καλλιέργειας επιδιώκουμε να αναπτύξουν οι μαθητές την ικανότητα της «ανάγνωσης» της πόλης και ιδιαίτερα του δημόσιου χώρου στον οποίο εγγράφεται η ιστορία. 

Η πρότασή μας αποτελεί τη ματιά του Σχολείου προς τους αρχαιολογικούς χώρους  και την τέχνη γενικότερα, αφού το σχολείο έχει  την πρωτοβουλία της δημιουργίας του γεγονότος  της δραστηριότητας. Είναι μια πρόταση συνολική αλλά όχι κλειστή, ευέλικτη, στην οποία ο καθένας μπορεί να κάνει τις προσαρμογές του.


 

2 – Περιγράψτε το πώς προέκυψε η καινοτόμος δράση (μέχρι 2 σελίδες).

Η άποψή μας πως η Αρχαιότητα πρέπει να διδάσκεται όσο γίνεται πιο συνολικά και όχι μόνο ως γλώσσα και γραμματεία, ήταν η αρχική ιδέα και το κίνητρο που οδήγησε στη διαμόρφωση και υλοποίηση της καινοτόμου δράσης και της πρότασής μας. Με τη βοήθεια της Αρχαιολογίας και της Τέχνης προσπαθήσαμε να καταστήσουμε τη σχολική Αρχαιογνωσία πληρέστερη, ελκυστικότερη και πιο κατανοητή. Η βασική ιδέα στην εξέλιξή της διευρύνθηκε  ως προς το αρχικό πεδίο  και τους στόχους της  α) με την τέχνη άλλων περιόδων και β)  με το ενδιαφέρον  για τα αστικά σύνολα.

Για να πετύχουμε τον παραπάνω στόχο προσπαθήσαμε να αναμορφώσουμε και να θέσουμε σε νέες βάσεις μια παραδοσιακή σχολική πρακτική, τις επισκέψεις σε αρχαιολογικούς χώρους και μουσεία.

Οι αρχαιολογικοί χώροι αποτελούν κλασσικό προορισμό σχολικών περιπάτων και εκδρομών λόγω της ευγένειας και του φυσικού κάλλους των χώρων αυτών αλλά και της σταθερά αρχαιογνωστικής κατεύθυνσης της εκπαίδευσης μας. Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε δύο βασικούς τρόπους προσέγγισης των χώρων από τα σχολεία: 1. ο πρώτος είναι η περιστασιακή και  μαζική μετακίνηση ενός σχολείου προς ένα αρχαιολογικό χώρο χωρίς ιδιαίτερη προετοιμασία και χωρίς  άμεση σύνδεση με κάποιο γνωστικό αντικείμενο ή διδακτική ενότητα.  Στις περιπτώσεις αυτές γίνεται συνήθως από έναν ξεναγό ή εκπαιδευτικό μια ξενάγηση γενικευμένη, χωρίς διαφοροποιήσεις για  τα επιμέρους σύνολα των  μνημείων που επισκεπτόμαστε. 2. Ο άλλος τρόπος προσέγγισης είναι τα εκπαιδευτικά προγράμματα που προσφέρονται από τα εκπαιδευτικά τμήματα  των Αρχαιολογικών Εφορειών  και των Μουσείων . Αυτά πραγματεύονται συνήθως  ένα πολύ ειδικό θέμα  και προϋποθέτουν  έγκαιρη συνεννόηση με τις αρμόδιες υπηρεσίες, κάτι που δεν είναι πάντα εφικτό λόγω της μεγάλης ζήτησης αυτών των προγραμμάτων από τα σχολεία.

Επομένως προσπαθώντας    να δώσουμε συστηματική και ορθολογική μορφή στις επισκέψεις αυτές, αποφεύγοντας αφ΄ ενός την πρόχειρη, με αυτοσχεδιασμούς, τυχαία και αποσπασματική προσέγγιση  και αφ΄ ετέρου τους περιορισμούς στο θέμα και στο χρόνο της επίσκεψης επιχειρήσαμε ένα συνολικό σχεδιασμό προγραμμάτων για αρχαιολογικούς χώρους και μουσεία που παρακολουθεί   το αναλυτικό πρόγραμμα, προσαρμόζεται και καλύπτει τις διδακτικές ανάγκες  και είναι  άμεση προέκταση του μαθήματος στην τάξη.

Η συμπλήρωση λοιπόν της Αρχαιογνωσίας με ένα οργανωμένο σύνολο επισκέψεων – προγραμμάτων στους αρχαιολογικούς /ιστορικούς χώρους και μουσεία και η δυνατότητα να οργανώνει το Σχολείο τα προγράμματα αυτά προσαρμοσμένα στη λειτουργία του  και τις διδακτικές  ανάγκες του αποτέλεσαν την αρχική ιδέα για  τη διαμόρφωση και υλοποίηση  της πρότασής μας.

 

 

3 – Περιγράψτε αναλυτικά την καινοτόμο δράση και τη διαδικασία εφαρμογής στο

σχολικό πρόγραμμα ή στη σχολική κοινότητα (μέχρι 12 σελίδες).

Η καινοτόμος δράση συνίσταται από  ένα οργανωμένο σύνολο εννέα (9) εκπαιδευτικών προγραμμάτων που άμεσο στόχο έχουν να συμπληρώσουν την εικόνα κάθε ιστορικής περιόδου με την τέχνη, τα μνημεία  της αλλά και ευρύτερα σύνολα (πόλεις), έχοντας ως κύριο άξονα  το μάθημα της ιστορίας. Τα παραπάνω προγράμματα υποδιαιρούνται σε τρεις (3) ομάδες με τρία (3)  προγράμματα η καθεμιά. Κάθε ομάδα προγραμμάτων αντιστοιχεί σε μία τάξη και σε μια από τις τρεις βασικές ιστορικές περιόδους: Α΄ τάξη: Αρχαιότητα, Β΄ τάξη: Μεσαίωνας και Γ΄ τάξη: Νεότεροι Χρόνοι. 

Η επιλογή των αρχαιολογικών χώρων όπου αναπτύσσονται τα προγράμματα έχει γίνει με τα παρακάτω κριτήρια:

1. Τη σπουδαιότητα του χώρου και το πλήθος των  αναφορών σε αυτόν στα σχολικά μαθήματα (π.χ. Μυκήνες: αναφορές στην ιστορία, στα ομηρικά έπη, στην τραγωδία)

2. Να παρέχει  συνολική εικόνα του αντικειμένου του προγράμματος (π.χ. για το μοναχισμό και τη βυζαντινή τέχνη το μοναστηριακό συγκρότημα  της Καισαριανής αντί ενός μεμονωμένου βυζαντινού ναού)

3. Να παρέχει δυνατότητες ανακεφαλαίωσης μεγάλων και σημαντικών ενοτήτων (π.χ. «Το δημοκρατικό πολίτευμα της αρχαίας Αθήνας στην Αγορά και την Πνύκα» ανακεφαλαιώνει τις ενότητες για την πόλη κράτος, την εξέλιξη του πολιτεύματος στα Αρχαϊκά χρόνια και τις πολιτικές εξελίξεις στην Αθήνα στα Αρχαϊκά και Κλασικά χρόνια)

4. Να εντάσσεται ομαλά στο σύνολο και τη σειρά των προγραμμάτων (χρονολογικά και θεματικά)

5. Την απόσταση του χώρου από το σχολείο.

Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση  του εκπ. προγρ. από το Σχολείο δίνει τη δυνατότητα, ώστε ο χώρος όπου θα αναπτυχθεί το πρόγραμμα να είναι δική μας σύνθεση και να υπαγορεύεται από τις ανάγκες του μαθήματος. (Δεν υπαγορεύει ο αρχαιολογικός χώρος το εκπαιδευτικό πρόγραμμα αλλά οι ανάγκες του μαθήματος). Ο αρχαιολογικός χώρος μπορεί να είναι:

Α.  ενιαίος π. χ. Ακρόπολη, Καισαριανή

Β.  άθροισμα χώρων π. χ. ρωμαϊκά μνημεία της Αθήνας (αρχαιολ. χώροι: Ολυμπιείου, Ρωμαϊκής Αγοράς, Βιβλιοθήκης Αδριανού κ.α. )

Γ.  επιλογή μέρους από χώρο – αφαίρεση π. χ. από τον αρχαιολ. χώρο της  Νότιας Πλαγιάς της Ακρόπολης  επιλέγουμε μόνο όσα έχουν σχέση με τους δραματικούς αγώνες και τη διονυσιακή λατρεία

Δ.  σύνθεση επιμέρους στοιχείων από πολλούς χώρους π. χ. Αρχαία Αγορά και Πνύκα (από την Αγορά μόνο τα δημόσια διοικητικά κτίρια και από την Πνύκα μόνο το χώρο των συνεδριάσεων της Εκκλησίας του Δήμου)

Ε.  άθροισμα διάσπαρτων μνημείων π. χ. οθωμανικά (Βοεβοδαλίκι, Φετιχέ τζαμί, τζαμί Τζισταράκη, Κιουτσούκ τζαμί, Χαμάμ Αμπίντ Εφέντι, Μεντρεσές κλπ.)

ΣΤ. ένα αστικό σύνολο (μία πόλη, π.χ. Ναύπλιο).

Ο ακριβής ορισμός του θέματος που θα αναπτυχθεί περιγράφεται στον τίτλο κάθε προγράμματος και αποτελεί βασικό στοιχείο για τον επιτυχή σχεδιασμό , τη συνοχή  και την εφαρμογή του.

Εξίσου σημαντικό είναι να καταστεί ο χώρος αναγνώσιμος, εύληπτος και κατανοητός από τους μαθητές. Για το λόγο αυτό επισημαίνουμε τα κύρια στοιχεία της οργάνωσής του: α. το κεντρικό στοιχείο του χώρου (π.χ. μια πλατεία, δρόμος, δημόσιο κτίριο, ναός, βωμός κλπ.), β. τα όρια του χώρου (περίβολος, τείχη, ορόσημα, κτίσματα ή φυσικά όρια), γ. τα δίκτυα του χώρου (οδικό, ύδρευσης, αποχέτευσης κλπ.) και δ. ομαδοποίηση κτιρίων με κοινή λειτουργία ή με χρονική συνάφεια – δημιουργία συνόλων και διαπίστωση σχέσεων (π.χ. διοικητικά , θρησκευτικά, αγώνων, οικονομικής λειτουργίας ή κτίσματα του ίδιου οικοδομικού συγκροτήματος / προγράμματος  κλπ.).

Τέλος ο χρόνος κατά τον οποίο θα πραγματοποιηθεί η επίσκεψη να μην απέχει πολύ από το χρόνο διδασκαλίας της σχετικής ενότητας. Η δε διάρκεια της επίσκεψης να μην υπερβαίνει τις δύο διδακτικές ώρες και να ακολουθεί ελεύθερος χρόνος.

Η συνεργασία ομάδας καθηγητών είναι προϋπόθεση, γιατί α. απαιτείται ο συντονισμός στην πρόοδο της διδακτέας ύλης για την ταυτόχρονη πραγματοποίηση της επίσκεψης από όλα τα τμήματα της τάξης και  β. η επίσκεψη στο χώρο πραγματοποιείται με μικρές ομάδες μαθητών ή κατά τμήμα υπό την καθοδήγηση του διδάσκοντος καθηγητή.

Οι επισκέψεις για τα τρία προγράμματα κάθε τάξης κατανέμονται μία σε κάθε τρίμηνο για την ισορροπία και την οικονομία του σχολικού χρόνου.

 Κάθε εκπαιδευτικό  πρόγραμμα υλοποιείται σε τρεις φάσεις:

α. Η προετοιμασία στο σχολείο στο πλαίσιο του σχετικού μαθήματος γίνεται με σύντομη αναφορά και παρουσίαση του αρχαιολογικού χώρου και της σημασίας του (χρήση εποπτικού υλικού και του ιστότοπου μας). Επίσης δίνεται έμφαση στην προετοιμασία για τη βιωματική επαφή με το χώρο.

β. Η επίσκεψη πραγματοποιείται με την τάξη χωρισμένη σε τμήματα ή σε ομάδες των είκοσι (20) μαθητών με τους διδάσκοντες καθηγητές. Η περιήγηση αρθρώνεται σε ενότητες – στάσεις. Η πορεία και οι επιλεγμένες στάσεις ανταποκρίνονται στις ανάγκες του θέματος, στην επισήμανση των  σημαντικών στοιχείων και στην κατανόηση του αντικειμένου.  Κάθε μαθητής έχει στη διάθεσή του εκπαιδευτικό υλικό με τη μορφή φυλλαδίου το οποίο περιλαμβάνει:

1. Προμετωπίδα με τον τίτλο και ένα εμβληματικό στοιχείο του προγράμματος

2. Χάρτη / τοπογραφικό ένταξης  του χώρου /μνημείου  στο ευρύτερο γεωγραφικό πλαίσιο (απαραίτητη είναι η χρωματική διαφοροποίηση του χώρου)

3. Το βασικό τοπογραφικό του χώρου που μας ενδιαφέρει , όπου δηλώνονται με κίτρινο χρώμα οι στάσεις και  τα μνημεία με τα οποία θα ασχοληθούμε και με κόκκινο χρώμα η πορεία μας μέσα στο χώρο, ώστε να μπορούν οι μαθητές να παρακολουθήσουν με άνεση την περιήγηση.

4. Κατόψεις, σχέδια και αναπαραστάσεις για την κατανόηση των μνημείων.

5. Συγκριτικό χρονολογικό πίνακα (με τις βασικές ιστορικές φάσεις και γεγονότα του χώρου και την οικοδομική δραστηριότητα)

6. Γλωσσάρι

7. Κείμενα (φιλολογικές πηγές, επιγραφές και λογοτεχνικά παράλληλα)

 

γ. Μετά την επίσκεψη ακολουθούν δραστηριότητες με στόχο την ενίσχυση των εντυπώσεων, την εμπέδωση της γνώσης και την προσωπική έκφραση των μαθητών (φύλλα εργασίας για την αναγνώριση ή την ομαδοποίηση μνημείων με χρωματισμό κατόψεων ή τοπογραφικών, γραπτή ή προφορική περιγραφή και διήγηση , καλλιτεχνική έκφραση  με διαθεματική διάσταση) 

 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΕ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥΣ/ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ

 

ΤΑΞΗ

         ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΜΑΘΗΜΑ

 

 

 

 

Α

 

 

Μυκήνες: Το παράδειγμα μιας μυκηναϊκής ακρόπολης

Αρχαία Ελληνική Ιστορία,

Αρχαία Ελληνική Γραμματεία (Οδύσσεια και Ιλιάδα),

Νεοελληνική Γλώσσα

 

Αρχαία Αγορά -Πνύκα:  Το δημοκρατικό πολίτευμα στην Αγορά της  αρχαίας Αθήνας και στην Πνύκα

Αρχαία Ελληνική Ιστορία

Ανθολόγιο Αρχαίας ελληνικής Γλώσσας

 

Ακρόπολη: Σύντομη αναφορά στην ιστορία και τη χρήση του χώρου. Τα μνημεία του   5ου αι. π. Χ.

Αρχαία Ελληνική Ιστορία

Νεοελληνική Γλώσσα

 

 

 

 

Β

 

Αθήνα: Ένα υπαίθριο μάθημα τοπογραφίας της αρχαίας Αθήνας με οδηγό τα τείχη της πόλης

Αρχαία Ελληνική Γραμματεία (Αρχαία Ελλάδα: Τόπος και άνθρωποι)

 

 

Αθήνα: Τα ρωμαϊκά μνημεία της πόλης

 

Ρωμαϊκή  Ιστορία

Μονή Καισαριανής: Μοναχισμός και μοναστηριακά συγκροτήματα

 

Βυζαντινή Ιστορία

Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

 

 

 

 

Γ

Νότια πλαγιά Ακρόπολης: Το ιερό του Διονύσου, το Διονυσιακό θέατρο και τα χορηγικά μνημεία

Αρχαία Ελληνική Γραμματεία (Δραματική ποίηση)

Αθήνα: Τα οθωμανικά μνημεία της πόλης

 

Ιστορία νεότερη και σύγχρονη

Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

 Ναύπλιο: Μια σύνοψη της νεοελληνικής ιστορίας με οδηγό τα μνημεία της πόλης   (Βενετοκρατία, Τουρκοκρατία, Αγώνας του ΄21,  Καποδιστριακή και Οθωνική περίοδος)

Ιστορία νεότερη και σύγχρονη

Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας

Α.1.  ΜΥΚΗΝΕΣ: ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΜΙΑΣ ΜΥΚΗΝΑΪΚΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ 

Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Μυκήνες: Το παράδειγμα μιας μυκηναϊκής ακρόπολης» αναπτύσσεται στην ακρόπολη των Μυκηνών, η οποία προσφέρει το καλύτερο σύνολο μυκηναϊκού ανακτόρου και οχυρώσεων, δηλαδή αυτό που ονομάζουμε μυκηναϊκή ακρόπολη. Ιδιαίτερα ο συγκεκριμένος χώρος παίρνει άλλες διαστάσεις λόγω του Μύθου και των Ομηρικών επών, καθώς και από το γεγονός ότι υπήρξε η έδρα του ισχυρότερου βασιλείου του μυκηναϊκού κόσμου.

    Οι κύριοι στόχοι  μας  είναι να γνωρίσουμε:

α. τι είναι μυκηναϊκή ακρόπολη, αφού αυτή υπήρξε το κέντρο όλων των βασικών λειτουργιών και δραστηριοτήτων (ανακτορική οργάνωση),

β. τη μυκηναϊκή αρχιτεκτονική (ανάκτορα, οχυρώσεις, τάφοι) η οποία έδωσε τα πρώτα εντυπωσιακά δείγματα μνημειακής αρχιτεκτονικής  στον  ελληνικό κόσμο,  καθώς και τις βασικές τεχνικές της (οι άλλες τέχνες και τα κινητά ευρήματα αποτελούν αντικείμενο άλλου εναλλακτικού εκπαιδευτικού  προγράμματος για τους προϊστορικούς οικισμούς στο Αιγαίο στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)

    Το πρόγραμμά μας υλοποιείται σε πέντε (5) στάσεις με συγκεκριμένους στόχους η καθεμιά:

 

1. Πύλη των Λεόντων.

Εντάσσουμε το μυκηναϊκό πολιτισμό στους πολιτισμούς του Αιγαίου και κάνουμε σύντομη αναφορά στη θέση και την έκταση της ακρόπολης. Εξετάζουμε:

α. τη διαμόρφωση των πυλών και του περιβάλλοντος χώρου σε συνάρτηση με την αμυντική τακτική των Μυκηναίων (πύργοι και πυλίδες)

β. την οικοδομική της πύλης και των τειχών (υλικά δομής, τεχνικές οικοδομικές δηλ. κυκλώπεια και ψευδοϊσοδομική, εκφορική καμάρα και ανακουφιστικά τρίγωνα, διαστάσεις τείχους και μνημειακή γλυπτική)

 2. Ταφικός περίβολος Α.

Κάνουμε λόγο:

α. για την ιστορία των  ανασκαφών (Σλήμαν, Τσούντας, Wace, Μυλωνάς, Ιακωβίδης),

β. για τον  τύπο των λακκοειδών τάφων και των πλούσιων κτερισμάτων,

γ. για το πρόβλημα της γέννησης της μυκηναϊκής ισχύος,

δ. για τα  σημαντικότερα κτίσματα του περιβάλλοντος χώρου (όσα ονομάζονται στο τοπογραφικό)

ε. για τις οικοδομικές φάσεις της ακρόπολης και για το νότιο βραχίονα που συμπεριέλαβε τον ταφικό περίβολο Α

 3. Ανάκτορο – Μέγαρο

 Μορφολογία του μεγάρου και οι βασικοί χώροι του ανακτόρου (σύγκριση με αντίστοιχα μινωικά)

 4. ΒΑ επέκταση

α. Λειτουργία πυλίδων αιφνιδιασμού

β. Κατασκευή υπόγειας δεξαμενής και στεγασμένης καθόδου με εκφορική καμάρα

5. Βόρεια πύλη (δευτερεύουσα πύλη της ακρόπολης)

Σύγκριση με την κύρια πύλη της ακρόπολης

 6. Στάση εκτός ακροπόλεως στο θολωτό τάφο του Ατρέως

α. αναφορά και ανακεφαλαίωση των τριών τύπων τάφων και περιγραφή του μνημείου και της οικοδομικής του

β. ανάγνωση από τους μαθητές αποσπασμάτων από «τα Άθλα επί Πατρόκλω» και την ταφή του ήρωα

 

Α.2    ΤΟ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟ ΠΟΛΙΤΕΥΜΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΘΗΝΑΣ ΣΤΗΝ    ΑΓΟΡΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΝΥΚΑ

       Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα της αρχαίας Αγοράς  αφορά το σημαντικότερο δημόσιο χώρο της μεγαλύτερης , σπουδαιότερης και πιο εξελιγμένης πόλης - κράτους της αρχαιότητας.

  

Οι στόχοι του προγράμματος είναι:

Α. Να ανακεφαλαιώσουμε μία από τις σημαντικότερες και πιο σύνθετες ενότητες της αρχαίας ιστορίας, αυτήν της πόλης - κράτους και της εξέλιξης των πολιτευμάτων, καθώς και της λειτουργίας του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Β.  Να κατανοήσουμε την Αγορά ως το σπουδαιότερο κέντρο της πόλης - κράτους, στο οποίο αναπτύσσονται οι σημαντικότερες λειτουργίες της δημόσιας ζωής (πολιτική, οικονομία, θρησκεία, ψυχαγωγία). Δηλαδή να αντιληφθούμε την Αγορά ως την καρδιά της πόλης - κράτους.

Γ. Να ταυτίσουμε τα δημόσια διοικητικά κτίρια με τα όργανα και τις λειτουργίες του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Δ. Να αντιληφθούμε τον αρχαιολογικό χώρο σαν ένα αρχαιολογικό πάρκο (δενδροφυτεύσεις, παγκάκια, διαδρομές) με στόχο να ζωντανέψει την εικόνα της ζωής στην Αρχαιότητα.

Ε. Να εντάξουμε την αρχαία  Αγορά στη σύγχρονη πόλη όχι μόνο ως αρχαιολογικό-ιστορικό χώρο αλλά και ως χώρο υψηλής αισθητικής αξίας.

 

   Το πρόγραμμα αρθρώνεται στις παρακάτω ενότητες - στάσεις:

Ι. Στο λόφο του Αγοραίου Κολωνού από τον οποίο έχουμε καλή συνολική εικόνα του χώρου της Αγοράς. Από τη θέση αυτή αναφερόμαστε στα παρακάτω θέματα

   α.  στην ερμηνεία του όρου Αγορά (αγείρω >Αγορά)

   β. στην σπουδαιότητα της Αγοράς για την πόλη - κράτος (κέντρο όλων των λειτουργιών)   

   γ. στην χωροθέτηση της Αγοράς στην πόλη προσδιορίζοντάς την με τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα και με τα ορατά της όρια (Α: η αναστηλωμένη Στοά του Αττάλου και Δ: ο ναός του Ηφαίστου πάνω στο λόφο του Αγοραίου Κολωνού) και στα βασικά της δίκτυα (δρόμοι και αγωγοί ομβρίων υδάτων)

   δ. σύντομη αναφορά στο χρονικό των ανασκαφών από την Αμερικανική Σχολή  Κλασικών Σπουδών

   ε. σύντομη αναφορά στις βασικές ιστορικές - οικοδομικές φάσεις του χώρου (6ος αι. π.Χ. , 5ος /4ος αι. π.Χ., 2ος αι. π.Χ. και 2ος αι. μ. Χ. )

(Πριν αποχωρήσουμε από το λόφο του Αγοραίου Κολωνού κάνουμε σύντομη αναφορά στο ναό του Ηφαίστου, τον καλύτερα διατηρημένο ναό της αρχαιότητας  ανακεφαλαιώνοντας την αρχιτεκτονική και το δωρικό ρυθμό)

ΙΙ. Οι επόμενες στάσεις μας γίνονται στην πλατεία της αρχαίας Αγοράς κάτω ακριβώς από το λόφο του Αγοραίου Κολωνού, όπου είναι χωροθετημένα τα διοικητικά κτίρια. Η κίνησή μας έχει κατεύθυνση από Βορρά προς Νότο και βλέπουμε με τη σειρά τα παρακάτω κτίρια και μνημεία :

1. Τη Βασίλειο Στοά (Άρειος Πάγος, Άρχοντες)

2. Μητρώο (αρχείο της πόλης)

3. Μνημείο Επωνύμων Ηρώων (χώρος ανακοινώσεων κατά φυλή)

4. Βουλευτήριο (Βουλή των 500)

5. Θόλος - Πρυτανείο (Πρυτάνεις , Πρυτανεύουσα φυλή)

6. Στρατηγείο (10 στρατηγοί)

7. Δικαστήρια (Ηλιαία)

(Αποφεύγουμε τις αναφορές στις οικοδομικές φάσεις των κτιρίων, μένουμε μόνο στη λειτουργία τους)

ΙΙΙ. Το πρόγραμμα ολοκληρώνεται με την επίσκεψη στην Πνύκα * (αρχαιολογικός χώρος ΝΔ της Αγοράς με πεζοπορία 10 λεπτών περίπου). Η διαμορφωμένη ημικυκλική πλατεία της Πνύκας φιλοξενούσε τις συνεδριάσεις του πολυπληθέστερου και κυρίαρχου οργάνου της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, της Εκκλησίας του Δήμου. Επισημαίνουμε τα βασικά στοιχεία του χώρου (το βήμα του ομιλητή, τη διαμορφωμένη πλατεία για τους πολίτες και τον ογκώδη τοίχο αντιστήριξης της πλατείας, το ανάλημμα,  χωρίς να επιμένουμε στις τρεις οικοδομικές φάσεις του χώρου). Αναφερόμαστε στη λειτουργία της Εκκλησίας του Δήμου και κλείνουμε με την ανάγνωση σημαντικών πολιτικών κειμένων (Όρκος Εφήβων και Νόμος κατά της Τυραννίδας)

 

·                      *Σε περίπτωση κακοκαιρίας αντικαθιστούμε την επίσκεψη στην Πνύκα με την επίσκεψη στη Στοά του Αττάλου και το Μουσείο ασχολούμενοι με τα κινητά ευρήματα από την πολιτική λειτουργία της Αγοράς (Όστρακα, δικαστικές ψήφοι, κλεψύδρες, κληρωτήρια, επιγραφές)

Α.3.  ΑΚΡΟΠΟΛΗ: ΣΥΝΤΟΜΗ ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΧΡΗΣΗ  ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ. ΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΟΥ 5ΟΥ ΑΙΩΝΑ Π. Χ.

Η Ακρόπολη της Αθήνας αποτελεί ένα  από τα σπουδαιότερα μνημειακά σύνολα της παγκόσμιας πολιτιστικής και καλλιτεχνικής κληρονομιάς, εθνικό σύμβολο της δημοκρατίας και της ελευθερίας και ταυτόχρονα το απόλυτο τοπόσημο (landmark) της πρωτεύουσας της Ελλάδας.

Το μάθημα με το οποίο συνδέεται το εκπαιδευτικό πρόγραμμα είναι η αρχαία ελληνική ιστορία (στην περίπτωση βέβαια αυτή όλα τα μαθήματα έχουν άμεσες ή έμμεσες αναφορές στο αντικείμενό μας), αφού η Ακρόπολη συνθέτει και συνοψίζει την αρχαία ελληνική τέχνη μέχρι τον 5ο αι. π. Χ. , όντας το κορυφαίο μνημειακό σύνολο στην εξελικτική πορεία της.

 

   Στόχοι του προγράμματος μας είναι:

1.      α. να γνωρίσουμε τα τέσσερα μνημεία (Προπύλαια, ναός Νίκης, Παρθενώνας και Ερέχθειο) ως προς την  αρχιτεκτονική τους  και το γλυπτό τους διάκοσμο κατανοώντας την κορυφαία καλλιτεχνική τους αξία,

2.      β. να διακρίνουμε τις  χρήσεις του χώρου (οικιστική, αμυντική-πολιτική, θρησκευτική, μνημείο) στις διάφορες ιστορικές περιόδους.

   

Το πρόγραμμα αρθρώνεται στις παρακάτω ενότητες - στάσεις:

Α. Η πρώτη στάση πραγματοποιείται στην πύλη Beule (πύλη των Υστερορωμαϊκών χρόνων - σημερινή έξοδος των επισκεπτών) ή στην κλίμακα Κυριακού Πιττάκη (μνημειακή κλίμακα που οδηγεί στα Προπύλαια). Γίνονται αναφορές:

1. στους βασικούς σταθμούς της ιστορίας του χώρου και στην οικοδομική δραστηριότητα,

2. στις χρήσεις του χώρου κατά εποχή και

3. στα Προπύλαια και στο ναό της Νίκης

 

  Β. Η δεύτερη στάση γίνεται στη δυτική πλευρά του Παρθενώνα (η αρχιτεκτονική του και οι εκλεπτύνσεις  της - καμπυλότητες και αποκκλίσεις από την ευθεία - και ο γλυπτός διάκοσμος - θέματα αετωμάτων, μετωπών και ζωφόρου.)

   Γ. Η τρίτη στάση στη νότια πλευρά του Παρθενώνα όπου βλέπουμε το παράδειγμα της κεράμωσης του ναού που εκτίθεται. Μικρή αναφορά στην τεχνολογία της οικοδομικής στα κλασικά χρόνια

Δ. Η τέταρτη στάση στην ανατολική πλευρά του Παρθενώνα (γλυπτός διάκοσμος της κύριας εισόδου του ναού και επίσκεψη στο παλιό μουσείο όσο λειτουργούσε)*

 

  Ε. Η πέμπτη στάση στο Ερέχθειο (ΝΑ  και  Β) για τις ιδιαιτερότητες της αρχιτεκτονικής του - πρόσταση Καρυάτιδων, βόρεια   πρόσταση σε χαμηλότερο επίπεδο της κύριας εισόδου.  Αναφορά στα μυθολογικά και λατρευτικά στοιχεία (σύνναες θεότητες και θεοσημίες)

 

* Η επίσκεψη στην Ακρόπολη και το Νέο Μουσείο της αποτελούν μία ενότητα, αλλά λόγω του χρόνου και του πλήθους του υλικού απαιτούνται δύο επισκέψεις

 

Β.1.     ΤΑ  ΡΩΜΑΪΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

Η Αθήνα και η Ρώμη είναι  δύο πόλεις με παράλληλη ιστορική πορεία και με εξέχουσα θέση στον αρχαίο κόσμο.  Η πρώτη καλλιέργησε τα γράμματα και τις τέχνες και  ακτινοβολούσε πνευματικά καθ’ όλην τη διάρκεια της Αρχαιότητας . Η  άλλη  ήταν το  διοικητικό κέντρο, οικουμενική  πρωτεύουσα. Αλλά και στα Νεότερα χρόνια έγιναν πρωτεύουσες λόγω του ιστορικού τους βάρους και της καλλιτεχνικής τους κληρονομιάς στα αναγεννημένα μέσα από επαναστάσεις έθνη της Ελλάδας και της Ιταλίας.

Η αρχαία Ρώμη ως οικουμενική πρωτεύουσα ήταν φυσικό να θέλει να ομογενοποιήσει τους πληθυσμούς της τεράστιας αυτοκρατορίας με τη διάδοση ενός  εκλεπτυσμένου κοινού τρόπου ζωής, της αυτοκρατορικής λατρείας και με μεγάλα οικοδομικά προγράμματα στις επαρχίες. Στην Αθήνα όμως η παρέμβαση αυτή ξεκινούσε με αφετηρία το σεβασμό και το θαυμασμό και συχνά την αγάπη για τον πολιτισμό της πόλης, που είχε ανακηρυχθεί Civitas libera et amica Populi Romani.

Ο αυτοκράτορας όμως που συνδεόταν με ισχυρότερους  δεσμούς με την Αθήνα λόγω της μακράς παραμονής του και των σπουδών του σε αυτήν, ο Αδριανός,  κόσμησε την πόλη με μια σειρά από έργα τα οποία  έδειχναν την αγάπη του γι’ αυτήν και  θα συνέδεαν αιωνίως το όνομά του με την πόλη.

Τα μνημεία λοιπόν αυτά αν και ήταν  τυπικού ρωμαϊκού χαρακτήρα (επίδειξης και κοινής ωφελείας) έφέραν όμως τη σφραγίδα της έξοχης καλλιτεχνικής παράδοσης της πόλης, του μέτρου και της κομψότητας. Τα ρωμαϊκά μνημεία της Αθήνας μπορούμε να τα διακρίνουμε σε 3 περιόδους:

Α. στην περίοδο του Αυγούστου,

Β. στην περίοδο του Αδριανού που αποτελεί και το μεγαλύτερο οικοδομικό πρόγραμμα των ρωμαϊκών χρόνων και μια από τις πιο λαμπρές περιόδους της πόλης

Γ. στα οικοδομήματα που ανήκουν στον φιλόσοφο και βαθύπλουτο Αθηναίο με πολύ στενές σχέσεις με το αυτοκρατορικό περιβάλλον, Ηρώδη τον Αττικό.

       Βασικοί στόχοι του εκπαιδευτικού προγράμματος είναι:

 Α. να γνωρίσουμε τους τύπους και τον χαρακτήρα των ρωμαϊκών μνημείων και εν γένει της ρωμαϊκής αρχιτεκτονικής (ωφελιμιστικό και επιδεικτικό) καθώς και την ιδιαιτερότητα των αττικών ρωμαϊκών μνημείων (λόγω της επίδρασης της αττικής καλλιτεχνικής παράδοσης του μέτρου και της λιτότητας).

Β. .Να αντιληφθούν οι μαθητές τι πρόσφεραν οι Ρωμαίοι στους λαούς της Μεσογείου με αυτού του είδους την αρχιτεκτονική (υψηλό επίπεδο υγιεινής και εκλεπτυσμένης αστικής ζωής, επικοινωνία και διαμόρφωση ενιαίου πολιτισμού που μπορεί να ονομαστεί ελληνορωμαϊκός )

       Η επίσκεψη * υλοποιείται σε 4 φάσεις-στάσεις με συγκεκριμένους στόχους η καθεμιά.

1η Ενότητα -στάση:

α. Πύλη του Αδριανού: ο πιο χαρακτηριστικός τύπος μνημείου επίδειξης, η θριαμβική αψίδα (τόξο), συνυφασμένη με μεγάλα γεγονότα από τη δράση ενός στρατηγού ή αυτοκράτορα.

β. Το Ολυμπιείο: ο ναός του Ολυμπίου Διός, τεραστίων διαστάσεων και έξω από το αττικό μέτρο και τη δημοκρατική παράδοση (η ρωμαϊκή οικοδόμησή του συνέχεια πολιτικής τυράννων)

γ. Το λουτρό: τυπικό έργο κοινής ωφέλειας , κέντρο της κοινωνικής και αστικής ζωής στα ρωμαϊκά χρόνια (τεράστια συγκροτήματα Θερμών στη Ρώμη)

Ενότητα -στάση:

α. Ρωμαϊκή Αγορά: το οικονομικό κέντρο της Αθήνας στα ρωμαϊκά χρόνια ως επέκταση της αρχαίας Αγοράς (χτισμένη σε μια οικοδομική φάση και όχι σταδιακά διαμορφωμένη όπως η αρχαία Αγορά.). Σημειολογικά καταδεικνύει την υποβάθμιση της πολιτικής λειτουργίας και αναβάθμιση της οικονομικής.

β. Ρολόι του Ανδρόνικου του Κυρρήστου (αέρηδες): υδραυλικό και ηλιακό ρολόι που χρησιμοποιήθηκε ως χριστιανικό βαπτιστήριο ή μουσουλμανικός τεκές σε μεταγενέστερες εποχές.

γ. Βεσπασιανές: (δημόσια αποχωρητήρια)κτίριο κοινής ωφέλειας που βελτίωνε το επίπεδο της καθημερινής ζωής των Αθηναίων (το πρώτο στο είδος του στην αρχαία Αθήνα)

δ. Αγορανομείο (;)

3η Ενότητα-στάση:

α. Βιβλιοθήκη του Αδριανού: χαρακτηριστικός τύπος κτιρίου που σχετίζεται με την ανάπτυξη των επιστημών στα Ελληνιστικά και Ρωμαϊκά χρόνια. Αντανάκλαση των μεγάλων προτύπων Αλεξάνδρειας και Περγάμου στην πόλη που αποτέλεσε το αρχέτυπο γι αυτές και δηλωτικό της αγάπης του Αδριανού για τα γράμματα (επί Τουρκοκρατίας ο χώρος της ήταν  διοικητικό και οικονομικό κέντρο)

β. Αναφορά στη βιβλιοθήκη του Πανταίνου: στο χώρο της αρχαίας Αγοράς (ιδιαίτερη μνεία στην επιγραφή που διασώζει τον κανονισμό λειτουργίας της)

4η Ενότητα -στάση:

α. Ωδείο του Ηρώδου του Αττικού: τυπικό ρωμαϊκό κτίριο θεαμάτων (συναυλίες, θέατρο κλπ) με σημαντικές διαφορές από το ελληνικό θέατρο (στεγασμένο, τριώροφη σκηνή, αρχιτεκτονική σύνδεση σκηνής και κοίλου). Αναφορά στο Ωδείο του Αγρίππα στην αρχαία Αγορά στα χρόνια του Αυγούστου.

β. Ταφικό μνημείο Φιλοπάππου: άμετρο, αλαζονικό (λόγω θέσης και μεγέθους)  μνημείο πλούσιου ιδιώτη   που καταδεικνύει την κατάσταση στην Αθήνα του 2ου αι. μ.Χ. (επισημαίνουμε τη θέση του μνημείου από απόσταση)

* Λόγω του μεγάλου αριθμού των χώρων και των μνημείων θα μπορούσε να γίνει επιλογή. Προτιμητέοι οι καθαρά ρωμαϊκοί κτιριακοί τύποι και συγκροτήματα π.χ. Πύλη του Αδριανού, λουτρό, βεσπασιανές, αγορά, βιβλιοθήκη, ωδείο.

Β.2.     ΑΘΗΝΑ: ΕΝΑ ΥΠΑΙΘΡΙΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΘΗΝΑΣ ΣΤΟΥΣ ΛΟΦΟΥΣ ΤΩΝ ΜΟΥΣΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΝΥΚΑΣ

Η γνώση της τοπογραφίας της αρχαίας Αθήνας είναι στοιχείο απαραίτητο της σχολικής αρχαιογνωσίας, αφού αισθητοποιεί την εικόνα της πιο σπουδαίας πόλης της Αρχαιότητας για την οποία έχουμε τις πιο πολλές αναφορές στις φιλολογικές πηγές. Οι πολυπληθείς αναφορές στα αρχαιογνωστικά μαθήματα σε τοποθεσίες, σε δημόσιους χώρους και σε μνημεία της πόλης    χωρίς τη στοιχειώδη γνώση του χώρου   καθίστανται προβληματικές στην κατανόησή τους. 

   

    Το πρόγραμμα συνδέεται με το μάθημα της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας της Β΄ Γυμνασίου "Αρχαία Ελλάδα: Ο τόπος και οι άνθρωποι", αλλά και κάθε μάθημα αρχαιογνωστικό με αναφορές στην Αθήνα θα μπορούσε να δικαιολογήσει το πρόγραμμα.

     Είναι ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα μιας πρώτης γνωριμίας με την πόλη ως σύνολο και γι΄ αυτό αφετηριακό και πηγή για τα υπόλοιπα προγράμματα του βασικού κύκλου τα οποία αποτελούν περαιτέρω ανάλυση των βασικών χώρων που αναφέρονται σ΄ αυτό.

    Κατά την ανάπτυξη του προγράμματος κινούμαστε στους λόφους των Μουσών και της Πνύκας που προσφέρουν συνολική εικόνα από ψηλά του φυσικού περιβάλλοντος,  της πόλης  και των δημόσιων χώρων της που μας ενδιαφέρουν.

 

   Στόχοι του προγράμματος είναι η γνώση:

α. του φυσικού περιβάλλοντος του λεκανοπεδίου (φυσικά ορόσημα: βουνά, λόφοι, ποτάμια, ακτές και θάλασσα)

β. και του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος ( οργάνωση του χώρου της πόλης – οι σημαντικοί δημόσιοι χώροι και οι λειτουργίες τους:

·        Τα όρια της πόλης (τα τείχη: Θεμιστόκλειο, Μακρά τείχη, Φαληρικό και Πειραιά, διατείχισμα)

·         Τα κέντρα της πόλης (θρησκευτικό – Ακρόπολη, πολιτικό – Αγορά , «πολιτισμού» -Ν. Πλαγιά της Ακρόπολης και οικονομικό / στρατιωτικό Πειραιάς)

·        Τα δίκτυα (δρόμοι – πύλες: δίπυλο υπέρ των πυλών δρόμος προς τον Πειραιά διαμέσου των Μακρών τειχών)

 

   Το πρόγραμμα αρθρώνεται στις παρακάτω ενότητες- στάσεις:

 

Α.  Η πρώτη στάση γίνεται στην κορυφή του λόφου των Μουσών (μνημείο του Φιλοπάππου). Από το σημείο αυτό η θέα σε όλο το λεκανοπέδιο είναι πολύ καλή. Κάνουμε αναφορές 1. στο φυσικό περιβάλλον (σημασία ιστορικού τοπίου της Αθήνας), 2. στους βασικούς σταθμούς της ιστορίας της πόλης με έμφαση στην Αρχαιότητα (1η  στήλη στο χρονολόγιο), 3. στα οικοδομικά προγράμματα της Αρχαιότητας (Πεισιστράτου, Περικλή, Λυκούργου, 2ου αι. π.Χ. και 2ου αι. μ. Χ., 2η στήλη χρονολογίου), 4. στους χώρους της Ακρόπολης και της Ν. Πλαγιάς της, 5. στον Κεραμεικό εντοπίζοντας τη θέση του  6. στα Μακρά τείχη (αρχή Ν. σκέλους από την κορυφή του λόφου) 7. στο μνημείο του Φιλοπάππου.

 

Β. Κατηφορίζουμε παρακολουθώντας το διατείχισμα κάνοντας σύντομη αναφορά στο χρόνο οικοδόμησής του, τη λειτουργία του, την οικοδομική του και τους πύργους του. Η δεύτερη στάση γίνεται στην πύλη που ονομάζεται Δίπυλο Υπέρ των Πυλών από την οποία διέρχεται ο δρόμος της Κοίλης  που οδηγούσε δια μέσου των Μακρών Τειχών  προς τον Πειραιά. Παρατηρούμε τη διαμόρφωση της οδού (αρματοτροχιές και αγωγοί) και του εκτεταμένου νεκροταφείου που βρίσκεται έξω από τα τείχη στα κράσπεδα του δρόμου («Κιμώνεια μνήματα», συστάδες τάφων και ταφικοί κιονίσκοι ).

 

Γ. Η Τρίτη στάση γίνεται στην Πνύκα με αναφορές στη λειτουργία και στα βασικά στοιχεία του χώρου (βήμα και πλατεία) και εντοπίζουμε το πολιτικό κέντρο της πόλης, την αρχαία Αγορά. Ξαναβλέπουμε την Ακρόπολη και το λόφο του Αρείου Πάγου.

 

( Από τα νεότερα μνημεία του χώρου κάνουμε σύντομη αναφορά στον Άγ. Δημήτριο τον Λουμπαρδιάρη, στη διαμόρφωση του χώρου από τον αρχιτέκτονα Δ. Πικιώνη στη δεκαετία του ΄50 και στο κτίριο του Αστεροσκοπείου, έργο του Θεόφιλου Χάνσεν ,1843, ).

Β.3.     ΜΟΝΗ ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗΣ: ΜΟΝΑΧΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑΚΑ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΑ

Ο μοναχισμός αποτέλεσε μια βασική δομή του μεσαιωνικού κόσμου και χαρακτήρισε ολόκληρη την περίοδο αυτή. Τα μοναστήρια εκτός από τη θρησκευτική τους λειτουργία συνιστούσαν σημαντική οικονομική μονάδα, καθώς είχαν στην κυριότητά τους μεγάλες εκτάσεις γης με ελαιόδεντρα, αμπέλια, μελίσσια, αλλά και μύλους, ελαιοτριβεία, πατητήρια και βιοτεχνικά εργαστήρια που απασχολούσαν πλήθος ανθρώπων. Ήταν όμως και σημαντικά πνευματικά και καλλιτεχνικά κέντρα, αφού σε αυτά υπήρχαν συχνά βιβλιοθήκες, εργαστήρια αντιγραφής χειρογράφων , παραγωγής βιβλίων (κωδίκων)και καλλιτεχνικά εργαστήρια (ζωγραφικής). Πολλές φορές μάλιστα διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο σε μεγάλες πνευματικές και πολιτικές εξελίξεις π. χ. Εικονομαχία, αλλά και σε περιπτώσεις επιδρομών ήταν το καταφύγιο του πληθυσμού της υπαίθρου και ήταν ενταγμένα στο γενικότερο αμυντικό σύστημα του κράτους.

Η μονή Καισαριανής αποτελεί πλήρες μοναστηριακό συγκρότημα σε μικρή όμως κλίμακα, στοιχείο που την καθιστά σαφές  και εύληπτο παράδειγμα για τους μαθητές.

  Στόχοι του προγράμματος είναι:

Α. Να αποκτήσουμε συνολική εικόνα ενός μοναστηριακού συγκροτήματος και των λειτουργιών του.

Β. Να γνωρίσουμε βασικούς αρχιτεκτονικούς τύπους και τεχνικές της βυζαντινής αρχιτεκτονικής (κυρίως τον εγγεγραμμένο σταυροειδή με τρούλο ναό , πλινθοπερίκλειστο σύστημα).

Γ. Να γνωρίσουμε το βασικό εικονογραφικό πρόγραμμα ενός ναού.

Δ. Να γνωρίσουμε βασικές πτυχές της ζωής των μοναχών και να προσεγγίσουμε βιωματικά το χώρο.

Ε. Να αντιληφθούμε τη σημασία της θέσης της μονής και να απολαύσουμε το φυσικό περιβάλλον.

Το πρόγραμμα αρθρώνεται στις παρακάτω ενότητες- στάσεις:

 1η Ενότητα - στάση (εκτός της μονής)

Η πρώτη στάση πραγματοποιείται στα πλατώματα που βρίσκονται στα ανατολικά της μονής. Σύντομη αναφορά στην ιστορία και τη σημασία του μοναχισμού και των μοναστηριών. Αναφορά στην ιστορία της μονής Καισαριανής και της θέσης της στο Υμηττό. Επισημαίνουμε τη δευτερεύουσα ανατολική είσοδο και την πηγή στον περίβολο της μονής.

2η  Ενότητα - στάση (εντός της μονής)

Αφού περάσουμε το διαβατικό της δυτικής κύριας  εισόδου της μονής στεκόμαστε στο κέντρο της αυλής απ΄ όπου έχουμε συνολική εικόνα  του συγκροτήματος (το καθολικό και το παρεκκλήσιο, η τράπεζα και το μαγειρείο, τα κελιά , ο πύργος του Μπενιζέλου και το λουτρό)

Α. Στο καθολικό αναλύουμε τον αρχιτεκτονικό τύπο και βλέπουμε το εικονογραφικό πρόγραμμα. Κατά την έξοδο διαβάζουμε την επιγραφή του νάρθηκα με τα σημαντικά στοιχεία για την εικονογράφηση και την ιστορία της μονής.

Β. Στο μαγειρείο και την τράπεζα γνωρίζουμε πτυχές της καθημερινής ζωής των μοναχών

Γ. Μπροστά στο λουτρό αναφερόμαστε στον τρόπο λειτουργίας (υπόκαυστο) και στα μέρη  των λουτρών (caldarium, tepidarium, frigidarium). Στην έξοδο από το μοναστήρι οι μαθητές δοκιμάζουν το παραδοσιακό κέρασμα του μοναστηριού, τα λουκούμια.

3η  Ενότητα στάση

Μετά από  πορεία δέκα λεπτών προς τα δυτικά φτάνουμε στο ύψωμα των Ταξιαρχών στο οποίο είχαμε την πρώτη χριστιανική εγκατάσταση στην περιοχή από την οποία έχουν απομείνει τα ερείπια μιας βασιλικής του 6ου αι. η οποία μετασκευάστηκε σε σταυροειδή με τρούλο το 10ο αι. Δίπλα  της το φραγκομονάστηρο (Άγ. Μάρκος, 13ος αι. ) κατάλοιπο της λατινικής κυριαρχίας στην Αθήνα. Στη θέση αυτή βρισκόταν το κοιμητήριο των πατέρων της μονής, από το οποίο σώζεται ο νεότερος ναός των ταξιαρχών.

Στο ύψωμα των Ταξιαρχών από το οποίο απολαμβάνουμε τη θέα προς το λεκανοπέδιο και το Σαρωνικό έχουν οι μαθητές τον ελεύθερο χρόνο τους (φαγητό)

Γ.1.      ΝΟΤΙΑ ΠΛΑΓΙΑ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ: ΤΟ ΙΕΡΟ ΤΟΥ ΔΙΟΝΥΣΟΥ, ΤΟ ΔΙΟΝΥΣΙΑΚΟ ΘΕΑΤΡΟ  ΚΑΙ  ΤΑ ΧΟΡΗΓΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ

Η επίσκεψη στον παραπάνω αρχαιολογικό χώρο συνδέεται με τη διδασκαλία του αρχαίου δράματος στην Γ΄ Γυμνασίου. Η προσπάθειά μας είναι να φέρουμε σε άμεση επαφή τους μαθητές με το χώρο, όπου λατρεύτηκε ο Διόνυσος και ακούστηκε ο αρχαίος δραματικός λόγος. 

Η μεγάλη αξία του συγκεκριμένου χώρου έγκειται στο γεγονός ότι εκεί διδάχθηκαν για πρώτη φορά τα έργα των μεγάλων τραγικών κατά τον 5ο αι. π. Χ. , εποχή της μεγάλης ακμής της πόλης και της Δημοκρατίας.

Οι βασικοί στόχοι του προγράμματός μας είναι :

Α. να γίνει αντιληπτή η σχέση της διονυσιακής λατρείας με το δραματικό είδος

Β. να γίνει κατανοητή η παράλληλη πορεία και εξέλιξη του δημοκρατικού πολιτεύματος και του δράματος

Γ. να γνωρίσουμε τους οικοδομικούς τύπους που σχετίζονται με τους δραματικούς αγώνες (θέατρο, ωδείο, χορηγικά μνημεία)

Η επίσκεψη οργανώνεται σε 3 επιμέρους  χώρους -στάσεις με συγκεκριμένους στόχους η καθεμιά.

Ι. Ιερό του Διονύσου . Εδώ οι στόχοι μας είναι:

Α. να καταδείξουμε την άμεση σχέση του θεού με το θέατρο (αναφερόμενοι στη φύση του θεού και στους βασικούς σταθμούς της εξέλιξης του είδους από το διθύραμβο μέχρι την ολοκλήρωσή του τον 5ο αι. π. Χ.) και

Β. να επισημάνουμε τα βασικά στοιχεία που αποτελούν ένα αρχαίο ελληνικό ιερό (ναοί, βωμός, βοηθητικοί χώροι , περίβολος και πρόπυλο)  

      ΙΙ. αρχαίο θέατρο. Εδώ οι στόχοι μας είναι :

Α. να γνωρίσουμε το θέατρο ως οικοδόμημα (σκηνή, ορχήστρα, κοίλον), τις οικοδομικές του φάσεις (αρχαϊκή, κλασική, ελληνιστική και ρωμαϊκή),

Β. τη διαδικασία διεξαγωγής των  δραματικών αγώνων (και ωδείο του Περικλή) και

Γ. τη στενή σχέση και αμοιβαία στήριξη Δημοκρατίας – Δράματος (Η Δημοκρατία κατέστησε βασικό θεσμό της  το Δράμα με τη διεξαγωγή των αγώνων, τα θεωρικά και τη χορηγία – και το Δράμα αποτέλεσε το ιδεολογικό οπλοστάσιο της Δημοκρατίας και πρόβαλε τις βασικές αρχές της και τους προβληματισμούς της, απομακρυνόμενο από τη θρησκευτική του καταγωγή και προβάλλοντας τον πολιτικό λόγο )

       ΙΙΙ. τα χορηγικά μνημεία (εντός του αρχαιολογικού χώρου: 2 κίονες ρωμαϊκών χρόνων, Θρασύλλου – Θρασυκλή και Νικία. Εκτός του χώρου: Λυσικράτους)  Εδώ οι στόχοι μας είναι:  

Α. να επισημάνουμε την ιδιαίτερη τιμή στους πολίτες που χρηματοδοτούσαν τους αγώνες,

Β. να κατανοήσουμε τη λειτουργία των χορηγικών μνημείων και να γνωρίσουμε την πολύμορφη τυπολογία τους (απλός κίονας, ανεπτυγμένη μορφή κίονα με αρχιτεκτονικά στοιχεία και παραστάσεις π. χ. Μνημείο Λυσικράτη, μνημείο με εσωτερικό χώρο εκμεταλλευόμενο τη φυσική κοιλότητα π.χ. Μνημείο Θρασύλλου και μνημείο που δημιουργεί εσωτερικό χώρο, ένα ολοκληρωμένο αρχιτεκτόνημα π. χ. Μνημείο του Νικία.

Γ.2.      ΤΑ ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ

   Η Τουρκοκρατία καλύπτει μια μεγάλη ιστορική περίοδο, σχεδόν τεσσάρων αιώνων, της οποίας τα υλικά  κατάλοιπα παραμένουν ελάχιστα γνωστά. Παρόλ ' αυτά θεωρούμε ότι η παραπάνω περίοδος παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον για  την οικοδομική της  δραστηριότητα.(νέοι τύποι κτιρίων) και για τα νέα στοιχεία στην αμυντική οργάνωση της πόλης που διαμόρφωσαν το χώρο όπου εκτυλίχθηκαν τα πολεμικά γεγονότα του Αγώνα του '21.

   Τα μαθήματα της Νεότερης Ιστορίας και των κειμένων της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας για την περίοδο της Τουρκοκρατίας και του Αγώνα  συνδέουν  το εκπαιδευτικό πρόγραμμα με το Αναλυτικό Πρόγραμμα Μαθημάτων.

   Στόχοι του προγράμματος  μας είναι να εντοπίσουμε και να κατανοήσουμε :

1.  την έκταση της πόλης (τείχος Χασεκή),  

2. την οργάνωση του χώρου (σε κάτω πόλη, άνω πόλη και ακρόπολη-κάστρο)

3.  τις λειτουργίες της πόλης  δηλαδή να εντοπίσουμε  το διοικητικό, το εμπορικό και το θρησκευτικό κέντρο (στον ίδιο περίπου χώρο από την Αρχαιότητα)

4.  το δαιδαλώδες οδικό δίκτυο της πόλης

5.  τα νέα θρησκευτικά  αρχιτεκτονικά σύνολα (π.χ. τέμενος, ιεροδιδασκαλείο, τεκές, λουτρό) και άλλους κοσμικούς αρχιτεκτονικούς τύπους, όπως ιδιωτικές κατοικίες (αρχοντικό Μπενιζέλων), πύργους (το καρακόλι) κλπ.  

6. τα βασικά στοιχεία ενός άλλου πολιτισμού (οθωμανικού-ισλαμικού)

 Το πρόγραμμα αρθρώνεται στις παρακάτω ενότητες - στάσεις:

Α. Η πρώτη στάση πραγματοποιείται στην κορυφή του λόφου του Αρείου Πάγου, από τον οποίο έχουμε πολύ καλή θέα προς το διοικητικό, οικονομικό, και θρησκευτικό κέντρο της πόλης κατά την οθωμανική περίοδο. Αυτό εντοπίζεται στο χώρο της Βιβλιοθήκης του Αδριανού και της Ρωμαϊκής αγοράς (ευκρινώς διακρίνονται τα δύο μεγάλα τζαμιά, το Φετιχέ και το Τζισταράκη).Πάνω στο λόφο του Αρείου Πάγου, στην κορυφή της λαξευτής σκάλας, φαίνεται πολύ καλά το τετράγωνο λάξευμα ενός από τους πύργους του τείχους του Χασεκή που από το 1778 -1834 περιέβαλλε την Αθήνα.

Β.  Καθ΄ οδόν προς τη δεύτερη στάση κινούμενοι προς τα ανατολικά στο λιθόστρωτο περιφερειακό δρόμο της Ακρόπολης παρατηρούμε στα δεξιά μας (νότια) το χαμηλό τείχος της Υπαπαντής των αρχών του 18ου αι. από τα σημαντικά οχυρωματικά έργα γύρω από το βράχο (προτείχισμα της Ακρόπολης). Κατεβαίνουμε τη σημερινή οδό Πανός και αφού περάσουμε από το Κιουτσούκ τζαμί ("αναδύθηκε" και αναδείχτηκε το 2004) φτάνουμε στο κέντρο της οθωμανικής Αθήνας όπου στην περιοχή των Αέρηδων συναντάμε ένα μεγάλο σύνολο - συγκρότημα θρησκευτικών κτιρίων, το Φετιχέ τζαμί (1460), τον Μεντρεσέ (ιεροδιδασκαλείο 1721), τον τεκέ του Μπραΐμη (μοναστήρι δερβίσηδων, 1760) στον πύργο των Αέρηδων και το χαμάμ του Αμπίντ Εφέντη (1600 περ.).

Γ. Η τρίτη στάση πραγματοποιείται μπροστά από την είσοδο της Βιβλιοθήκης του Αδριανού, εντός της οποίας κατά την οθωμανική περίοδο ήταν το διοικητήριο της πόλης, το βοεβοδαλίκι ή κονάκι  (1777 στο δυτικό τοίχο της βιβλιοθήκης)  το κουσέγιο (1777 έδρα των δημογερόντων, το κατηλίκι (έδρα του ιεροδικαστή) και η ντουάνα (τελωνείο). Στα βόρεια της Βιβλιοθήκης σε άμεση γειτνίαση βρίσκεται το τελευταίο τζαμί της Τουρκοκρατίας, το τζαμί Τζισταράκη (1759).

Δ. Η τελευταία στάση αφορά δύο τύπους κοσμικών κτιρίων: στην οδό Αδριανού στην Πλάκα το αρχοντικό της οικογένειας Μπενιζέλου (τυπικό δείγμα αρχοντικού του 17ου αι. ) και στην οδό Σχολείου ένα δείγμα κτιρίου με αμυντικά στοιχεία (πύργος), το καρακόλι (18ος αι.),  σταθμός  οθωμανικής χωροφυλακής (πρώην πύργος του Φίνλεϋ και κατοικία του Τσώρτς).

Γ.3.      ΝΑΥΠΛΙΟ: μια σΥνοψη της νεοελληνικΗς ιστορΙας με οδηγΟ   τα μνημεΙα της πόλης     (ΒενετοκρατΙα, ΤουρκοκρατΙα, ΑγΩνας του ΄21, ΚαποδιστριακΗ και ΟθωνικΗ περΙοδος)».

Το Ναύπλιο προσφέρεται για την ανάπτυξη εκπαιδευτικού προγράμματος για τη νεότερη ελληνική ιστορία (15ος  - 19ος αι. ), διότι ως χώρος  είναι μικρός και  εύληπτος (παλιά πόλη, Ακροναυπλία και Παλαμήδι), ενώ παράλληλα συνοψίζει μεγάλη ιστορική περίοδο τεσσάρων αιώνων. Παρέχει  μάλιστα πιο καθαρή εικόνα για τη συγκεκριμένη εποχή απ΄ ότι  π.χ. η Αθήνα στην οποία λόγω της μεγάλης ανάπτυξης  η εικόνα είναι πιο σύνθετη και δυσανάγνωστη. Επιπλέον στο Ναύπλιο συνέβησαν μεγάλης σημασίας γεγονότα και η πόλη υπήρξε η πρώτη πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους. Τέλος χαρακτηριστικά μνημεία από κάθε ιστορική φάση καθιστούν τις περιόδους διακριτές στο χώρο της πόλης.

   Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα συνδέεται άμεσα με το μάθημα της Νεότερης Ιστορίας (Βενετοκρατία, Τουρκοκρατία, Αγώνας του ’21, Καποδιστριακή και Οθωνική περίοδος)

Στόχοι του προγράμματος  μας είναι:

Α. Να ανακεφαλαιώσουμε τις παραπάνω ιστορικές περιόδους και να αναφερθούμε σε μεγάλα γεγονότα όπως α. η ανακατάληψη της πόλης και της Πελοποννήσου  από το Βενετό Φρ. Μοροζίνι (1685) και  η μετονομασία της πόλης σε Napoli di Romania με κεντρικό ρόλο στη διοίκηση της Πελοποννήσου, β. η πολιορκία και κατάληψη του Παλαμηδίου από τους Οθωμανούς (1714), γ. η απελευθέρωση της πόλης από τους Έλληνες (1822) και η εγκατάσταση των πρώτων κυβερνήσεων του Αγώνα, δ. ο ορισμός της πόλης ως πρωτεύουσας και τα δραματικά γεγονότα της δολοφονίας του κυβερνήτη Ι. Καποδίστρια, ε. η εξέγερση του 1862 που συνέβαλε στην έξωση του Όθωνα.

Β. Να γνωρίσουμε την αρχιτεκτονική τεσσάρων περιόδων με τα διακριτά χαρακτηριστικά της καθεμιάς (τη βενετσιάνικη οχυρωματική, τα οθωμανικά τεμένη, τη λιτότητα των καποδιστριακών κτιρίων και το νεοκλασικισμό του 19ου αι. ).

Γ. Να κατανοήσουμε την εξέλιξη (σε βάθος χρόνου)  και τη δομή ενός αστικού συνόλου (όρια, κέντρο και δίκτυα)

Δ. Να αποκτήσουμε τις δεξιότητες να χρησιμοποιούμε χάρτες, τοπογραφικά και κατόψεις, να αναγνωρίζουμε τα τοπόσημα που βοηθούν στον αστικό προσανατολισμό, να κινούμαστε  στο δημόσιο χώρο και να διαβάζουμε την ιστορία όπως εγγράφεται σ΄ αυτόν.

Η περιήγηση αρθρώνεται στις παρακάτω ενότητες - στάσεις:

Α. Για την κατανόηση του χώρου απαραίτητη είναι η συνολική εικόνα της τοπογραφίας (φυσικής και ανθρωπογενούς) που προσφέρεται από τον παραλιακό  δρόμο Ν. Κίου – Ναυπλίου.

Β. Η περιήγηση στην πόλη ξεκινάει από την αναστηλωμένη Πύλη της Ξηράς και την οικία του Άρμανσμπεργκ, συνεχίζεται με σταθμούς στον Άγ. Γεώργιο, στη Φραγκοκκλησιά όπου και το μνημείο των Φιλελλήνων που έπεσαν  στον Αγώνα του '21,  Άγ. Σπυρίδωνα (δολοφονία Κυβερνήτη) και στην Πλατεία Συντάγματος (οπλοθήκη του Σαγκρέντο, κεντρικό κτίριο στη δυτική πλευρά της πλατείας, Μικρό Τζαμί, Μεγάλο τζαμί έδρα του  Βουλευτικού και νεοκλασικά κτίρια).

Γ. Από την πλατεία Συντάγματος κατευθυνόμενοι προς το ανατολικό άκρο της πόλης, στην πλατεία των Τριών Ναυάρχων βλέπουμε τη θέση της οικίας του Ι. Καποδίστρια , το πρώτο φαρμακείο (1828), το πρώτο Γυμνάσιο (1834), το μνημείο του Δ. Υψηλάντη (1842) και λίγα μέτρα δυτικότερα το κτίριο της πρώτης Σχολής Ευελπίδων (1828). Συνεχίζουμε και ολοκληρώνουμε την περιήγηση στα νεοκλασικά της παραλίας. Δ. Ξεχωριστή ενότητα αποτελούν οι βενετσιάνικες οχυρώσεις της πόλεις οι οποίες είναι τα επιβλητικότερα κτίσματα και διαμορφώνουν το μνημειακό πρόσωπο της πόλης. Παρέχουν πλήρη εικόνα της εξέλιξης της οχυρωματικής με παραδείγματα μεσαιωνικής οχύρωσης (Ακροναυπλία: φράγκικες και ενετικές οχυρώσεις), πρώιμου προμαχωνικού συστήματος (κάστρο των τόρρων 16ος αι. ), ώριμου προμαχωνικού συστήματος (προμαχώνας Γκριμάνι και Παλαμήδι 17ος – 18ος αι.) και τέλος παράδειγμα θαλάσσιου φρουρίου (Castello da Mare), το Μπούρτζι. Αξίζει να σημειωθεί ότι η θέα της πόλης από το Παλαμήδι είναι εξαιρετική και βοηθάει πολύ στην κατανόηση της πόλης και του ευρύτερου χώρου.

 

 

 

 


 

4 – Περιγράψτε τρόπους δυνατής διεύρυνσης της εφαρμογής και σε άλλους τομείς/αντικείμενα της σχολικής μονάδας (μέχρι 2 σελίδες).

Η βασική ιδέα της σύνδεσης του Αναλυτικού Προγράμματος των μαθημάτων με ένα κύκλο (έτους ή τριμήνου) δραστηριοτήτων θα μπορούσε να εφαρμοστεί για οποιοδήποτε γνωστικό αντικείμενο – μάθημα. Επιπλέον η βιωματική προσέγγιση (εκτός αίθουσας διδασκαλίας) κάθε  διδακτικού αντικειμένου συμβάλλει στην κατανόηση  αυξάνοντας το ενδιαφέρον του μαθητή.

Με την υιοθέτηση αυτής της βασικής ιδέας από άλλους τομείς /αντικείμενα του σχολείου

1.       επιτυγχάνεται καλύτερος σχεδιασμός και προγραμματισμός της δραστηριότητας και καλύτερη προετοιμασία των μαθητών ,

2.       οι επισκέψεις συνιστούν σύνολο με συνοχή και συνέχεια που εξασφαλίζεται από τη σύνδεση τους με το Αναλυτικό Πρόγραμμα,

3.       προωθείται η συνεργασία μεταξύ καθηγητών της ίδιας ειδικότητας με την  ανάπτυξη κοινής δραστηριότητας,

4.       δίνεται η δυνατότητα διαθεματικής παρουσίασης του θέματος και συνεργασίας καθηγητών διαφορετικών ειδικοτήτων (π.χ. Η τεχνολογία στην Αρχαιότητα – επίσκεψη στο Λαύριο θα μπορούσαν να συνεργαστούν οι καθηγητές Τεχνολογίας, Χημείας, Ιστορίας και φιλολογικών μαθημάτων),

5.       δίνεται δυνατότητα καλύτερου συνολικού συντονισμού των εκπαιδευτικών επισκέψεων και περιπάτων του σχολείου.

 

 

5 – Γράψτε τις προϋποθέσεις που θεωρούνται απαραίτητες για την καλύτερη ανάπτυξή

της στο σχολείο (μέχρι 2 σελίδες).

  Βασικές προϋποθέσεις για την καλύτερη ανάπτυξη της δράσης στο σχολείο είναι:

Α. Η κατανόηση από το Σύλλογο Διδασκόντων και το Διευθυντή του σχολείου των πλεονεκτημάτων της εφαρμογής της εν λόγω  καινοτόμου δράσης. Πιο συγκεκριμένα να αναγνωρίσουν τις δυνατότητες που παρέχονται για έγκαιρο σχεδιασμό και οργάνωση, το πλεονέκτημα να καθορίζει το σχολείο το χρόνο και τη μορφή των εκπαιδευτικών επισκέψεων και κυρίως τη διδακτική και παιδαγωγική αξία και αποτελεσματικότητα της δραστηριότητας αυτής.

Β. Η  συνεργασία των διδασκόντων καθηγητών που θα αποτελέσουν την ομάδα υλοποίησης της δράσης. Η προετοιμασία και η ανάπτυξη της δράσης, όπως έχει ήδη αναφερθεί, απαιτεί κατανόηση και συμφωνία στους στόχους της , συντονισμό στην πρόοδο της διδακτέας ύλης και καλή συνεργασία μεταξύ των ομάδων  κατά  πραγματοποίηση του εκπαιδευτικού προγράμματος στον αρχαιολογικό χώρο. Σε πολλές περιπτώσεις η συνεργασία μεταξύ των καθηγητών της ομάδας μπορεί να οδηγήσει σε αποτελέσματα που υπερβαίνουν το πλαίσιο της συγκεκριμένης δράσης, όπως στο σχολείο μας, όπου δημιουργήθηκε το ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ , ΙΠΠΟΔΑΜΟΣ Ο ΜΙΛΗΣΙΟΣ το οποίο εκτός από τη βασική  δραστηριότητα της ανάπτυξης εκπαιδευτικών προγραμμάτων που περιγράψαμε, υποστηρίζει τα φιλολογικά μαθήματα και την ιστορία: α.  με εποπτικό υλικό  (χάρτες, κατόψεις, αναπαραστάσεις, διαφάνειες), β.  με μια μικρή συλλογή αντιγράφων από μουσεία, γ. με ένα πρόγραμμα εικονογράφησης των αιθουσών με θέματα που αποτελούν μόνιμο εποπτικό υλικό για τα φιλολογικά μαθήματα, δ. με πολιτιστικά προγράμματα (κύκλος για την πόλη και την τέχνη) και ε. με τη δημιουργία ιστότοπου που παρουσιάζει το σύνολο των δραστηριοτήτων του Εργαστηρίου http://www.hippodamos.edu.gr 

Γ. Για την αποτελεσματική ανάπτυξη του προγράμματος στον αρχαιολογικό χώρο  προϋποθέσεις είναι : α. να προηγείται επίσκεψη από τους καθηγητές για καλύτερη γνώση του  χώρου,  β. να κινούνται οι μαθητές σε μικρές ομάδες (20 περίπου), γ. να διατηρείται η συνοχή της ομάδας κατά την κίνηση και τις στάσεις στο χώρο, δ. να προηγούνται οδηγίες στους μαθητές για σεβασμό του χώρου (δεν πατάμε στα μνημεία, δεν παραβιάζουμε περισχοινίσεις, δεν κλείνουμε διαδρόμους κλπ.), ε. να μπορούν οι μαθητές να παρακολουθούν την πορεία τους  στο χώρο  και να εντοπίζουν τη θέση τους.

 

6  – Γράψτε γενικότερα συμπεράσματα που εξήχθησαν (μέχρι 3 σελίδες).

Με την ολοκλήρωση του τριετούς κύκλου (στις τρεις τάξεις του γυμνασίου) των εκπαιδευτικών προγραμμάτων της καινοτόμου δράσης οι μαθητές :

Α. Έχουν γνωρίσει τους βασικούς αρχαιολογικούς χώρους της Αθήνας που αντιστοιχούσαν στις κύριες λειτουργίες της πόλης και έχουν αποκτήσει σε ικανοποιητικό  βαθμό τη συνολική εικόνα της (φυσικό περιβάλλον, όρια, κέντρα, δίκτυα).

Β. Έχουν καλύψει σε γενικές γραμμές όλες τις ιστορικές περιόδους με έμφαση στην Κλασική περίοδο (4 προγράμματα στα 9) η οποία αποτελεί τη σημαντικότερη για την πόλη.

Γ. Αποκτούν εξοικείωση με τους αρχαιολογικούς χώρους, τη συνήθεια να τους επισκέπτονται και υιοθετούν ένα κώδικα συμπεριφοράς μέσα σε αυτούς.

Δ. Κατανοούν τη σημαντική θέση των μνημείων και των αρχαιολογικών χώρων μέσα στη σύγχρονη πόλη και μπορούν να τα εντάξουν στην καθημερινότητά τους ως τοπόσημα και στοιχεία αστικού προσανατολισμού, αλλά και ως χώρους υψηλής αισθητικής αξίας.

Ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα της καινοτόμου δράσης είναι ότι η πρωτοβουλία για το σχεδιασμό και την υλοποίηση ανήκει στο Σχολείο. Είναι η ματιά του Σχολείου προς τους αρχαιολογικούς χώρους που αντιστοιχεί σε πραγματικές διδακτικές ανάγκες και δίνει τη δυνατότητα προσαρμογών και ευελιξίας (σε τοπικές ανάγκες και σχολικές ιδιαιτερότητες). Θα μπορούσε επομένως να εφαρμοστεί η δράση σε κάθε σχολείο διατηρώντας μόνο την κεντρική ιδέα και αλλάζοντας το περιεχόμενο των προγραμμάτων ανάλογα με τους χώρους που προσφέρονται κοντά στο σχολείο (π.χ. η Μονή Δαφνίου ή του Οσίου Λουκά  αντί της Καισαριανής) και τις ανάγκες της τοπικής ιστορίας και παράδοσης (για παράδειγμα,  στη Θεσσαλονίκη το βάρος θα δινόταν στα μνημεία της  ρωμαϊκής και βυζαντινής περιόδου και όχι στα κλασικά, όπως στην Αθήνα). Θα μπορούσε ακόμα η ομάδα των καθηγητών να επιλέξει να εφαρμόσει ένα υποσύνολο προγραμμάτων που αντιστοιχεί σε μία τάξη π.χ. τα τρία προγράμματα της Α΄ Γυμνασίου ή να επιλέξει πειραματικά ένα μεμονωμένο πρόγραμμα.

Κατά την ανάπτυξη των παραπάνω προγραμμάτων ή άλλων ανάλογου περιεχομένου υπάρχει ο κίνδυνος κάποιων υπερβολών ή «παρεξηγήσεων»: α. Να μετατραπεί το πρόγραμμα σε καθαρά «αρχαιολογικό» με επιμονή σε λεπτομέρειες που δε χρειάζονται στους μαθητές, όπως π.χ. υπερβολικά λεπτομερείς περιγραφές ή αναφορά πολλών αριθμητικών δεδομένων (ενώ μπορούμε να κάνουμε συγκριτική χρήση  γνωστών στοιχείων ως μέτρο, για να αντιληφθούμε  διαστάσεις,  εκτάσεις, υψόμετρα,  αποστάσεις , πληθυσμούς, χωρητικότητες).  β. Να αποκτήσει «τουριστικό» χαρακτήρα με αναφορά σε ετερόκλητα στοιχεία και θέματα που αποσκοπούν στον εντυπωσιασμό και τον θαυμασμό, χωρίς επιλογές, ενότητα και συνοχή που στόχο έχουν την κατανόηση. γ.  Να διολισθήσει σε παρα-επιστημονικές, μεταφυσικές ερμηνείες, που συνηθίζεται τελευταία, για μνημεία, χώρους, λαούς κλπ.

Είναι φανερό ότι καλύτερα αποτελέσματα επιτυγχάνονται, όταν  δημιουργούνται σύνολα,  όταν διαπιστώνονται σχέσεις και παρακολουθείται η συνέχεια και η εξελικτική πορεία των πραγμάτων.  Η σύγκριση των στοιχείων και η ένταξη τους στα συμφραζόμενά τους οδηγούν στην ερμηνεία και την κατανόησή τους.

Τέλος πρέπει να δίνεται προτεραιότητα στη βιωματική επαφή με τον πραγματικό  χώρο σε σχέση με την εικονική προσέγγιση ή προσομοιώσεις που μπορούν να υπάρχουν συμπληρωματικά και επικουρικά.

 

 

 

 

  

 

 

 


 

7. Τεκμηριώστε σε ό,τι αφορά:

7.1 - τον καινοτόμο χαρακτήρα του υποβαλλόμενου έργου σε σχέση με την:

ü      παραγωγή μιας νέας προσέγγισης στην εκπαιδευτική διαδικασία που στηρίζεται σε θεωρητική τεκμηρίωση

ü      εισαγωγή για πρώτη φορά στο σχολείο μιας καθιερωμένης πρακτικής ή παιδαγωγικής προσέγγισης

ü      αναμόρφωση/ανασχεδιασμό μιας καθιερωμένης διδακτικής προσέγγισης

7.2 –τη συμβολή του έργου στη βελτίωση της διδακτικής πράξης όπως:

ü      επιτυχή αποτελέσματα μάθησης,

ü      προώθηση της συμμετοχής των εκπαιδευόμενων,

ü      εκπόνηση εκπαιδευτικού υλικού προσαρμοσμένου στις τοπικές συνθήκες και στις ανάγκες των μαθητών.

7.3 – την παιδαγωγική αξία του έργου όπως:

ü      συμβολή στην προσωπική, κοινωνική, πολιτιστική ανάπτυξη των μαθητών,

ü      κίνητρα για την επίτευξη υψηλότερων προσδοκιών,

ü      επικέντρωση στις ανάγκες των μαθητών,

ü      καλύτερη κατανόηση/εμβάθυνση στο γνωστικό αντικείμενο/περιοχή,

ü      διευκόλυνση στη διαδικασία «μαθαίνω πώς να μαθαίνω».

7.4 – τη συμβολή στη λειτουργία της σχολικής τάξης/μονάδας όπως:

ü      ευκολία εφαρμογής στο σχολείο,

ü      διαμόρφωση θετικού κλίματος στις σχέσεις της σχολικής κοινότητας και στις σχέσεις με τους γονείς,

ü      συνεργασία των εκπαιδευτικών της Σχολικής Μονάδας.

(μέχρι 3 σελίδες)

7.1   Ο καινοτόμος χαρακτήρας της δραστηριότητας βασίζεται κυρίως στην αναμόρφωση και την εκ νέου οργάνωση μιας καθιερωμένης διδακτικής προσέγγισης (τις παραδοσιακές επισκέψεις σε αρχαιολογικούς χώρους). Τα νέα στοιχεία που αναμορφώνουν την παλιά πρακτική είναι:  Α. το οργανωμένο σύνολο προγραμμάτων που καλύπτει όλες τις τάξεις του Γυμνασίου και Β. τη σύνδεσή του με το Αναλυτικό Πρόγραμμα του Σχολείου που το καθιστά συστηματικό και αποτελεσματικό.

7.2   Η βιωματική προσέγγιση του διδακτικού αντικειμένου  με σταθερότητα, κανονικότητα και συστηματικό τρόπο οδηγεί σε καλύτερες επιδόσεις στις ενότητες που καλύφθηκαν από τα  προγράμματα, όπως προκύπτει από γραπτές εξετάσεις και τη συμμετοχή των μαθητών στο μάθημα. 

Ενισχύεται η συμμετοχή των μαθητών ακόμα και  όσων δείχνουν μικρότερο ενδιαφέρον για το μάθημα και οι αναφορές τους στις συγκεκριμένες ενότητες είναι περισσότερες.

Έχει εκπονηθεί εκπαιδευτικό υλικό για κάθε πρόγραμμα που βοηθάει στην κατανόηση του χώρου και της διδακτικής ενότητας και  περιλαμβάνει: 1. Προμετωπίδα με τον τίτλο και ένα εμβληματικό στοιχείο του προγράμματος 2. Χάρτης / τοπογραφικό ένταξης  του χώρου /μνημείου  σε ευρύτερο πλαίσιο (απαραίτητη είναι η χρωματική διαφοροποίηση του χώρου) 3. Το βασικό τοπογραφικό του χώρου που μας ενδιαφέρει , όπου δηλώνονται με κίτρινο χρώμα οι στάσεις και  τα μνημεία με τα οποία θα ασχοληθούμε και με κόκκινο χρώμα η πορεία μας μέσα στο χώρο, ώστε να μπορούν οι μαθητές να παρακολουθήσουν με άνεση την περιήγηση. 4. Κατόψεις, σχέδια και αναπαραστάσεις για την κατανόηση των μνημείων. 5. Συγκριτικό χρονολόγιο (με τις βασικές ιστορικές φάσεις και γεγονότα του χώρου και την οικοδομική δραστηριότητα) 6. Γλωσσάρι 7. Κείμενα (φιλολογικές πηγές, επιγραφές και λογοτεχνικά παράλληλα). Καθώς και υλικό για την εμπέδωση της γνώσης και την προσωπική έκφραση των μαθητών (ασκήσεις για την αναγνώριση ή την ομαδοποίηση μνημείων με χρωματισμό κατόψεων ή τοπογραφικών, γραπτή ή προφορική περιγραφή και διήγηση , καλλιτεχνική έκφραση  με διαθεματική διάσταση). Το υλικό αυτό ανήκει στους μαθητές και το διατηρούν  συγκεντρωμένο από όλα τα προγράμματα σε ένα φάκελο (βλ. ιστότοπο http://www.hippodamos.edu.gr 

7.3.   Συμβάλλει στην ανάπτυξη προσωπικών δεξιοτήτων των μαθητών π.χ. την ικανότητα ανάγνωσης χαρτών, τοπογραφικών, κατόψεων και την κίνησή τους σε αρχαιολογικούς χώρους και στην πόλη. Στην κοινωνικοποίηση και την υιοθέτηση κώδικα συμπεριφοράς που σέβεται τους άλλους και το χώρο. Τέλος η επαφή με χώρους υψηλής αισθητικής αξίας συμβάλλει στην αισθητική καλλιέργεια και στη βελτίωση της ποιότητας της καθημερινότητας του.

Η σύνδεση με το Αναλυτικό Πρόγραμμα και το συγκεκριμένο μάθημα βοηθάει στο να εστιάσουμε στις γνωστικές ανάγκες του μαθητή.

Η συμπλήρωση των κειμένων και της θεωρητικής γνώσης με  τα υλικά κατάλοιπα των πολιτισμών και τη βιωματική επαφή με αυτά συμβάλλει στη καλύτερη κατανόηση μιας εποχής.

Οι μαθητές αποκτούν ένα μοντέλο προσέγγισης των αρχαιολογικών χώρων αλλά και των πόλεων (έχοντας ως παράδειγμα την πόλη τους, την Αθήνα) το οποίο μπορούν να χρησιμοποιήσουν για την επίσκεψη και την κατανόηση κάθε αντίστοιχου χώρου και κάθε πόλης.

7.4.  Η δράση είναι εύκολο να εφαρμοστεί στο σχολείο, αφού δεν απαιτεί παραπάνω διδακτικές ώρες για την προετοιμασία (γίνεται εντός του μαθήματος) και αξιοποιεί το χρόνο των  σχολικών περιπάτων.

         Η ανταπόκριση και η καθολική συμμετοχή δείχνει τη αποδοχή των μαθητών και των γονέων διαμορφώνοντας θετικό κλίμα στις σχέσεις της σχολικής κοινότητας.

Όπως έχουμε γράψει και παραπάνω η συνεργασία των εκπαιδευτικών είναι βασική προϋπόθεση σε όλες τις φάσεις διεξαγωγής της δραστηριότητας. Στην περίπτωση του σχολείου μας, στο οποίο  τα εννέα τελευταία χρόνια αδιάλειπτα αναπτύσσονται τα παραπάνω προγράμματα,   το πνεύμα συνεργασίας ενισχύθηκε πέραν της συγκεκριμένης δράσης σε παρεμφερή πεδία, ώστε να δημιουργηθεί το εργαστήριο ιστορίας της τέχνης, Ιππόδαμος ο Μιλήσιος  και ο σχετικός ιστότοπος.         http://www.hippodamos.edu.gr 

 

 

 


 

8 – Γράψτε βασικές βιβλιογραφικές αναφορές (μέχρι 1 σελίδα).

        Γενικά έργα

 

  1. Holcher Tonio, Κλασσική Αρχαιολογία, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2005
  2. Γ.Σταϊνχάουερ, Ιστορική Γεωγραφία του Αρχαίου Κόσμου,Παπαδήμας, Αθήνα, 2009
  3. Ramage Nancy & Andrew, Ρωμαϊκή τέχνη, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2000
  4. Delvoye Ch. , Βυζαντινή Τέχνη, Παπαδήμας, Αθήνα, 1988
  5. E. H. Gombrich, Το Χρονικό της Τέχνης, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1998
  6. Λάββας Γ., Επίτομη Ιστορία της Αρχιτεκτονικής, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2002
  7. Δημητριάδης Ευάγγελος, Ιστορία της πόλης και της πολεοδομίας, Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 1995
  8. Περιοδικό ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΕΣ, Η ιστορία της ελληνικής πόλης, Ερμής, Αθήνα, 2004

 

Ειδικά έργα για την Αττική, την Αθήνα και τα  προγράμματα

 

9.       Χάρτες της Αττικής υπό Ε. Κουρτίου και Ι. Α. Κάουπερτ, Μέλισσα, Αθήνα, 2008

10.   Αττικής οδοί, Μέλισσα, Αθήνα, 2009

11.   Travlos Ι., Pictorial Dictionary of Ancient Athens, HACKER ART BOOKS, N. York, 1980

12.   Τραυλός Ι, Πολεοδομική Εξέλιξις των Αθηνών, ΚΑΠΟΝ, Αθήνα,1993

13.   Camp J. M., Οι αρχαιότητες της Αθήνας και της Αττικής, Καρδαμίτσας, Αθήνα, 2009

14.   Παπαχατζής Ν., Παυσανία, Ελλάδος Περιήγησις ,Αττικά, Κορινθιακά – Λακωνικά , Εκδ. Αθηνών, 1980

15.   Κορρές Μ., Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα, ΜΕΛΙΣΣΑ,  Αθήνα, 1993

16.   Μπίρης Η. Κώστας, Αι Αθήναι, ΜΕΛΙΣΣΑ, Αθήνα ,1999

17.   Μπίρης Η. Κ. Αι τοπωνυμίαι των Αθηνών, ΤΑΠΑ Αρχαιολογ. Δελτίο 17, Αθήνα, 2005

18.   Κουμαριανού Αικ., Αθήνα- η πόλη, οι άνθρωποι, Ποταμός, Αθήνα, 2005

19.   Επτά αρχαιολογικοί  οδηγοί, Αρχαιολογικοί περίπατοι γύρω από την Ακρόπολη, Εκδ.Ένωσης Φίλων της Ακρόπολης, Αθήνα, 2004

20.   Οι σχετικοί αρχαιολογικοί οδηγοί του ΤΑΠΑ για κάθε χώρο

21.   Camp J. M. , Η αρχαία Αγορά των Αθηνών, ΜΙΕΤ, Αθήνα , 2004

22.   Η σειρά  PICTURE BOOKS  της Αμερικανικής Σχολής Κλασσικών Σπουδών Αθηνών

23.   Χατζηδάκη Θεανώ, Το μοναστήρι της Καισαριανής, ΑΠΟΛΛΩΝ, Αθήνα, 1977

24.   Παπαθανασόπουλος Θ., Το Ιερό και το θέατρο του Διονύσου,  Αθήνα ,1993

25.   Η Οθωμανική Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, ΥΠΠΟ, 2008

26.   Ιακωβίδης Ν., Μυκηναϊκαί ακροπόλεις, Εκδ. Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα, 1973

27.   Σπαθάρη Έλση, Ναύπλιο – Παλαμήδι, Έσπερος, 2000

  1. Καρούζου Σέμνη, Ναύπλιο, Εκδ. Εμπορικής Τράπεζας, Αθήνα, 1979
  2. Δάλκος Γ. Σχολείο και μουσείο, ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ, Αθήνα, 2000